Живот помеѓу екрани
Живееме во време во кое децата поминуваат повеќе часови пред екран отколку во разговор со возрасните. Телефонот стана продолжение на раката, а вниманието — најскапиот ресурс на современиот свет. Во меѓувреме, вештачката интелигенција со неверојатна брзина влегува во училиштата, домовите и секојдневниот живот.
И токму затоа, денес сè повеќе родители и наставници го поставуваат истото прашање:
Дали нешто суштински му се случува на детскиот мозок?
Пред две години, во колумната „Да ви даде Бог живот на читател“, беше поставена една на прв поглед радикална хипотеза: дека нема да помине долго пред некоја „умна држава“ повторно да почне да воведува училишта со помалку технологија, помалку екрани и повеќе книги. Денес, тоа веќе не звучи како претерана загриженост. Звучи како реалност.
Шведска: кога дигиталната држава се враќа на хартија
Еден од најинтересните примери доаѓа од Шведска — држава која долго време беше симбол на дигитализацијата во образованието. Наместо уште повеќе таблети и монитори, шведските училишта почнаа повторно да се враќаат кон хартиените учебници и класичното читање.
Причината е едноставна: научните истражувања сè почесто покажуваат дека прекумерната изложеност на екрани има сериозни последици врз концентрацијата, јазикот, меморијата и емоционалниот развој на децата.
Што му прават смартфоните на мозокот?
Во последните неколку години, објавени се низа студии кои отвораат сериозни прашања.
Истражување објавено во списанието Computers in Human Behavior покажува дека само 72 часа без смартфон доведуваат до реакции во мозокот слични на зависничко однесување. Со други зборови — проблемот повеќе не е само „лоша навика“. Телефонот буквално влијае врз системите за наградување во мозокот.
Друга голема студија на Stanford University, спроведена врз околу 35.000 испитаници, покажала дека дури и краткотрајно исклучување од социјалните мрежи води кон подобрување на емоционалната состојба, намалување на анксиозноста и помалку депресивни симптоми.
Особено впечатлива е и студијата објавена во PNAS Nexus во 2025 година, според која само две недели без мобилен интернет значително ги подобруваат концентрацијата, квалитетот на сон и социјалните односи.
Парадоксално, технологијата која требаше да нè поврзе, кај многумина создава постојана расеаност и ментален замор.
Новиот предизвик: АИ како когнитивна патерица
Но денес веќе не станува збор само за екрани.
Пред нас е нов предизвик: вештачката интелигенција.
АИ алатките се неверојатно корисни. Тие можат да помогнат во учење, пишување, преведување, истражување и организација. Но истовремено, научниците почнуваат да предупредуваат дека постои ризик човечкиот мозок постепено да се навикне „некој друг“ да размислува наместо него.
Во една студија поврзана со користење на ChatGPT во образованието, студентите кои учеле со помош на АИ покажале послаба долгорочна ретенција на знаењето во споредба со оние кои учеле самостојно. Причината е феноменот што научниците го нарекуваат „cognitive offloading“ — кога технологијата ја презема менталната работа, мозокот вложува помал напор, а со тоа и помалку памети.
Уште поалармантно звучи терминот „cognitive debt“ — когнитивен долг. Истражувачи од MIT предупредуваат дека АИ краткорочно ни олеснува многу задачи, но долгорочно може да ја намали способноста за самостојно размислување, анализа и создавање.
Зошто читањето е различно?
И токму тука повторно се враќаме кон книгата.
Во време кога вниманието постојано се распарчува на нотификации, видеа, кратки содржини и алгоритми, читањето останува една од ретките активности што бара тишина, концентрација и внатрешен дијалог.
Невронаучните истражувања покажуваат фасцинантни резултати. Деца на кои редовно им се читало покажуваат подобар развој на мозочните региони поврзани со јазикот и писменоста. Истовремено, прекумерната изложеност на екрани се поврзува со послаб развој на тие области.
Истражувањата на Naomi Baron од Oxford University покажуваат дека читањето книга овозможува подлабоко разбирање и подобра концентрација отколку читањето на екран. Не затоа што хартијата е „магична“, туку затоа што дигиталното читање постојано го искушува мозокот да скока, пребарува и мултитаскира.
А можеби најубавото откритие е тоа што читањето литература буквално ја активира човечката емпатија. Кога читаме за некој лик, мозокот реагира како самите да го доживуваме искуството.
Читањето не е само примање информации. Тоа е вежбање на човечноста.
Не ни треба помалку технологија. Ни треба повеќе рамнотежа.
Затоа, вистинското прашање денес не е дали треба да ја забраниме технологијата.
Ниту дали треба да се плашиме од вештачката интелигенција.
Прашањето е: дали ќе успееме да ја сочуваме рамнотежата?
Дали децата ќе научат да ја користат технологијата — без да станат зависни од неа?
Дали АИ ќе биде алатка што помага да размислуваме подобро — или замена за самото размислување?
И дали, во свет преполн со екрани, ќе оставиме доволно простор за тишината што ја бара една книга?
Можеби токму затоа старата реченица денес звучи помодерно од кога било:
„Да ви даде Бог живот на читател.“
Статијата е генерирана со помош на AI врз основа на презентацијата под наслов: Да ви даде Бог живот на читател – Екраните, АИ и читањето на проф. д-р Трајче Стојанов
