Автор: Проф. д-р Даниела Коцева, Факултет за образовни науки, Универзитет „Гоце Делчев“- Штип
Дозволете оваа статија да ја започнам со едно едноставно прашање: Кога бевме деца, кој нѐ воспитуваше нас?
Нашите родители. Нашите баби и дедовци. Наставниците. Книгите што ги читавме. Приказните што ги слушавме пред спиење.
Одговорот тогаш беше јасен и недвосмислен.
Денес веќе не е.
Затоа што покрај родителите, наставниците и книгите, во животот на секое дете влезе уште еден исклучително моќен воспитувач – алгоритамот.
Кога последен пат му прочитавме приказна на нашето дете пред спиење?
Прашањето можеби изгледа едноставно, но зад него се крие една од најважните дилеми на современото воспитување. Денес, повеќе од кога било, родителите се соочуваат со предизвик кој ниту една претходна генерација не го познавала. Не се натпреваруваме само со врсниците, училиштето или медиумите. Денес се натпреваруваме со алгоритмите.
Живееме во време кога технологијата повеќе не е само алатка што ја користиме. Таа стана средина во која растат нашите деца – простор во кој ги формираат своите ставови, вредности, навики и идентитет. Светот во кој тие созреваат е сè повеќе дигитален, а влијанието на алгоритмите станува сè подлабоко и посуптилно.
Токму затоа денес не зборуваме само за технологија. Зборуваме за воспитување. За вредности. За иднината на нашите деца. За тоа какви луѓе ќе станат утре.
Некогаш децата заспиваа со приказна раскажана од родител. Денес многу од нив заспиваат со телефон во раката, под сината светлина на екранот. Наместо човечки глас, ги придружува алгоритам. Наместо разговор, бескраен тек од содржини. Наместо приказна избрана од родител, гледаат содржина избрана од вештачка интелигенција.
Тоа не е мала промена.
Тоа е цивилизациска промена.
Алгоритмите денес знаат што сакаат нашите деца да гледаат, што ги интересира, што ги задржува подолго на екранот и што ќе ги натера повторно да кликнат. Но постои нешто што тие никогаш нема да го знаат.
Не знаат какви луѓе сакаме да станат нашите деца.
Не знаат што значи интегритет.
Не знаат што значи одговорност.
Не знаат што значи љубов.
И токму тука започнува границата помеѓу информацијата и воспитувањето.
Некогаш првата мисла наутро беше: „Каде ми се другарите?“
Денес сè почесто е: „Каде ми е телефонот?“
Некогаш најголем авторитет беше наставникот.
Денес тоа неретко е инфлуенсер кого никогаш не сме го сретнале, но чие влијание врз младите е поголемо од влијанието на многу родители и наставници.
Ова не го кажувам за да ја осудуваме новата генерација.
Напротив.
Нашите деца не се виновни што растат во свет што ние никогаш не сме го искусиле. Тие се првата генерација која расте постојано поврзана. Генерација која уште од најрана возраст живее истовремено во реалниот и во виртуелниот свет. Генерација која не го познава животот без интернет и паметни телефони.
Но токму затоа ние сме должни да разбереме што навистина се случува.
Многу често мислиме дека телефонот е само алатка.
Но денес технологијата повеќе не е само алатка.
Таа стана средина што влијае врз самодовербата на децата, врз нивните соништа, вредности и претстави за тоа што е убаво, успешно и вредно.
Најголемиот предизвик е што алгоритмите немаат воспитна функција. Тие немаат совест, емпатија ниту морална одговорност. Нивната цел не е да го направат детето подобар човек. Нивната цел е да го задржат што е можно подолго пред екранот.
Алгоритамот не се прашува: „Дали ова е добро за детето?“
Тој се прашува: „Дали ова ќе го задржи уште неколку минути?“
Затоа содржините што предизвикуваат страв, бес, завист или несигурност честопати стануваат највидливи. Во дигиталниот свет вниманието е валута, а нашите деца се неговите најмлади потрошувачи.
Последиците веќе ги гледаме околу нас.
Децата денес имаат повеќе информации од која било генерација во историјата, но сè потешко се концентрираат. Имаат стотици контакти, а често се чувствуваат осамени. Имаат илјадници следбеници, а сè помалку вистински пријатели. Имаат одговор на речиси секое прашање, но сè поретко знаат да постават вистинско прашање.
Истражувањата од последната деценија предупредуваат на сериозни промени во менталното здравје на младите. Растат анксиозноста, чувството на несигурност, осаменоста, проблемите со самодовербата, нарушувањата во исхраната и различните форми на насилство.
Но можеби најголемата опасност не е во содржината што ја гледаат.
Најголемата опасност е во времето што го губат.
Времето што некогаш беше резервирано за читање, игра, разговор, истражување и мечтаење.
Во таков контекст книгата станува поважна од кога било.
Книгата не испраќа нотификации. Не бара внимание со агресивни пораки. Не создава зависност.
Но таа го учи детето да размислува.
Да чувствува.
Да сочувствува.
Да биде трпеливо.
Да развива критичко мислење.
Кога детето чита книга, не добива само информација. Добива искуство. Добива перспектива. Добива можност да го види светот низ очите на другите луѓе.
Таму започнува емпатијата.
Таму започнува вистинското воспитување.
Како универзитетски професор, но и како родител, секојдневно сум во контакт со млади луѓе. Ги слушам нивните приказни, ги гледам нивните стравови, нивните соништа и нивните дилеми.
И можам да кажам една важна работа:
Ова не е изгубена генерација.
Ова е генерација со огромен потенцијал.
Но тоа е генерација која има потреба од нас повеќе од кога било.
Потребни им се родители кои ќе бидат присутни кои ќе разговараат со нив, не совршени родители.
Потребни им се наставници кои ќе ги инспирираат.
Потребни им се возрасни кои ќе бидат вистински присутни.
Сепак, решението не е во војна против технологијата. Ниту во носталгија по минатото.
Нема враќање назад.
Но има можност за мудар избор.
Прашањето не е „Книга или алгоритам?“
Прашањето е: „Како книгата и технологијата можат да работат заедно во интерес на детето?“
Проблемот не е во технологијата.
Проблемот настанува тогаш кога технологијата ќе ја замени човечката врска. Кога ќе го замени разговорот. Кога ќе ја замени приказната. Кога ќе ја замени прегратката.
Затоа улогата на родителите и наставниците денес е поважна од кога било. Не треба само да ги учиме децата како да користат технологија. Треба да ги учиме како мудро да живеат со неа.
И затоа сакам да завршам со една мисла.
Алгоритмите можат да ни кажат што да гледаме, што да купиме и на што да кликнеме. Но тие не можат да нѐ научат како да сакаме, како да сочувствуваме и како да бидеме луѓе.
Тоа сè уште го прават родителите, наставниците и книгите.
Иднината на нашите деца нема да ја одреди алгоритамот.
Иднината ќе ја одредиме ние.
Со секоја приказна што ќе ја раскажеме.
Со секоја книга што ќе ја отвориме.
Со секој разговор што ќе го водиме.
Со секое „Како си?“ кажано со внимание и љубов.
Затоа што алгоритмот може да знае што детето сака да гледа.
Но само човекот може да му помогне да стане она што треба да биде.
Иднината ја пишуваме ние – со изборите што ги правиме денес за нашите деца.
Алгоритмите можат да ни кажат што да гледаме. Книгите нѐ учат како да мислиме.
