Патот кон читањето и пишувањето започнува многу порано отколку што можеби мислиме. На почетокот детето слуша, имитира звуци, ги разгледува сликите и ја истражува книгата со рацете. Подоцна почнува да препознава слики и зборови, да ги врти страниците, да „чита“ на своите играчки, да раскажува приказни и да се обидува да пишува.
Секое дете се развива со свое темпо, па наведените возрасти не треба да се сфаќаат како строги граници. Тие се само ориентир што може да ви помогне да препознаете како постепено се развива интересот за книгите, јазикот, читањето и пишувањето — и како вие можете да го поддржите детето во секоја фаза.
1. Од 6 до 12 месеци
Што прави детето:
Посегнува по книгата, ја допира и ја принесува кон устата за да ја истражи. Може да седи во скутот на родителот и да ја држи главата исправено додека заедно ја разгледуваат книгата.
Што почнува да забележува:
Со љубопитност ги гледа сликите, испушта различни гласови, ги допира илустрациите и особено го привлекуваат слики на човечки лица.
Што може да направи родителот:
Држете го детето удобно и дозволете му да ја истражува книгата. Нема потреба да ја прочитате целата приказна. Следете ги неговите реакции — ако гледа, допира и слуша, продолжете; ако го губи интересот, слободно престанете.
Во оваа возраст целта не е детето да ја „следи приказната“. Самото пријатно искуство со книгата е доволно.
2. Од 12 до 18 месеци
Што прави детето:
Почнува самото да ја држи книгата, понекогаш со мала помош, и ги врти страниците — често по неколку одеднаш. Може самостојно да ја земе и да ја носи книгата што му се допаѓа.
Што почнува да забележува:
Покажува кон сликите со прст и може постојано да користи ист звук или збор за одредена слика. Книгата сè повеќе станува предмет за гледање и споделување, а не само предмет што се истражува со допир и уста.
Што може да направи родителот:
Дозволете му на детето да ја држи книгата и да одлучува колку долго ќе ја разгледувате. Можеби ќе ви ја донесе токму книгата што сака повторно да ја слушне — дури и ако сте ја прочитале многупати.
Не инсистирајте да продолжите кога детето веќе не е заинтересирано. Подобро се две минути читање во кои ужива отколку десет минути што ги доживува како обврска.
3. Од 18 до 36 месеци
Што прави детето:
Сè посигурно ги врти страниците една по една, ги носи омилените книги низ домот и почнува активно да учествува во читањето.
Што почнува да разбира:
Препознава и именува познати предмети и ликови на сликите. Вниманието сè уште може брзо да му се префрла од една работа на друга, но тоа не го спречува повторно и повторно да ја бара истата омилена приказна. Често почнува и самото да им „чита“ на куклите и играчките, повторувајќи го она што го гледало од возрасните.
Што може да направи родителот:
Поставувајте едноставни прашања како: „Што е ова?“, „Каде е кучето?“ или „Што прави девојчето?“ и оставете му време само да одговори.
Поврзувајте го она што го гледате во книгата со неговиот секојдневен живот: „И ние видовме ваков автобус вчера“ или „И ти имаш црвена топка како оваа.“
И не грижете се ако среде приказната стане и замине. Краткото внимание на оваа возраст е нормален дел од развојот.
4. Од околу 3 години
Што прави детето:
Самостојно ја држи книгата и ги врти страниците една по една. Сè повеќе се однесува кон книгата како искусен „читател“.
Што почнува да разбира:
Може да опише што се случува на сликите, да прераскаже делови од добро позната приказна и активно да учествува додека му читате. Почнува да забележува дека текстот се следи по определен редослед и може со прст да го имитира движењето при читање.
Се појавуваат и првите обиди за „пишување“ — линии, форми и шкртаници на кои детето им дава свое значење, а понекогаш ги претставува како име или порака.
Што може да направи родителот:
Наместо само да прашувате „Што е ова?“, почнете да поставувате и прашања како: „Што се случува тука?“, „Како мислиш дека се чувствува?“ или „Што мислиш дека ќе се случи потоа?“
Не барајте еден „точен“ одговор. Слушнете ја идејата на детето и продолжете го разговорот од неа. Во оваа фаза приказната веќе може да стане вистински разговор меѓу вас.
5. Од 4 до 5 години — предучилишна возраст
Во оваа возраст многу деца почнуваат појасно да разбираат како функционира пишаниот јазик.
Забележуваат дека текстот се чита во определена насока, дека напишаните зборови носат порака и дека буквите имаат свое значење. Препознаваат некои букви, особено оние од сопственото име, а дел од нив се обидуваат и самостојно да ги напишат.
Често се преправаат дека читаат. Ја знаат омилената приказна речиси напамет и, потпирајќи се на сликите и на она што го паметат, ја „читаат“ книгата со свои зборови.
Тоа не е бесмислено преправање. На тој начин детето вежба како функционира читањето.
Што може да направи родителот:
Охрабрете го да ви ја „прочита“ омилената книга. Играјте со букви и зборови, барајте ја првата буква од неговото име на пакувања и натписи и дозволете му да пишува на свој начин.
Не е потребно секој обид веднаш да го поправате.
6. Од 5 до 6 години — подготовка за училиште
Во периодот пред поаѓање на училиште, многу деца почнуваат да ја откриваат врската меѓу буквите и гласовите. Препознаваат дел од буквите и гласовите што тие ги претставуваат, се обидуваат да составуваат или прочитаат едноставни зборови и покажуваат сè поголем интерес за пишување.
Може да напишат порака онака како што умеат, комбинирајќи препознатливи букви со сопствени знаци и форми. Постепено откриваат дека зборовите се одделуваат со празни места и дека она што го кажуваме може да се претстави и во пишана форма.
Во оваа возраст особено уживаат во книгите што добро ги познаваат, во приказните во кои можат да предвидат што следува, но и во сопствените „книги“ и пораки што ги создаваат.
Што може да направи родителот:
Дајте му многу можности да чита, раскажува, црта и пишува без постојано да го проверувате дали нешто направило „правилно“. Пофалете го обидот, разговарајте за она што го напишало и покажете вистински интерес за неговата порака.
Најважно: ова не е тест за вашето дете
Кога читаме вакви развојни фази, лесно е да почнеме да споредуваме:
„Моето дете има четири години — дали веќе треба да го прави ова?“
Но оваа мапа не е список на задачи што детето мора да ги исполни до определен роденден. Некое дете порано ќе се заинтересира за буквите, друго повеќе ќе сака да раскажува, трето со месеци ќе ја бара истата книга секоја вечер.
Поважно од брзината е детето постепено да открива дека книгите, зборовите, приказните, читањето и пишувањето имаат смисла и можат да бидат извор на задоволство.
А улогата на родителот не е да го забрза тој пат, туку да му помогне на детето со радост да го помине.
автор
Матилда Бајкова
Проф. по македонски јазик и литература | м-р по филолошки науки
Специјалист за работа со ученици со ПОП во инклузивна училница
Истражувач во областа на отвореното образование
