Првите години од животот се период на исклучително интензивен развој. Детскиот мозок постојано учи од она што детето го гледа, слуша и доживува, а разговорот, играта и заедничкото читање се важен дел од тие рани искуства.
Кога му читате на мало дете, не го учите само да ги препознава буквите и зборовите. Му помагате да го развива јазикот, да го збогатува речникот, да ја следи приказната, да ги поврзува сликите со зборовите и постепено да разбира дека напишаниот текст носи значење.
Но заедничкото читање има уште една важна димензија. Детето ја доживува книгата заедно со вашето присуство, глас, внимание и блискост. Така книгите постепено почнуваат да се поврзуваат со нешто пријатно — со времето што го поминувате заедно.
Токму затоа гласното читање уште од најрана возраст е една од највредните навики што родителот може да ги создаде. Не е потребно да бидете наставник, ниту да организирате посебни „часови по читање“. Доволни се книга, малку време и вашето внимание.
Што всушност учи детето додека читате заедно?
Додека заедно разгледувате и читате книги, детето постепено развива повеќе важни способности.
1. Учи да ужива во книгите
Ова можеби е најважниот почеток. Кога детето редовно слуша приказни, повторно ги разгледува омилените книги и го поврзува читањето со пријатно време поминато со вас, книгата станува нешто кон кое сака да се враќа.
И да — сосема е во ред да ја прочитате истата приказна по десетти пат. За детето повторувањето не е здодевно како што може да биде за возрасниот.
2. Открива дека напишаното има значење
Детето постепено сфаќа дека книгата раскажува приказна, дека настаните се поврзани и дека приказната има свој тек.
Истовремено учи и од вас. Кога ве гледа како читате книга, списание, упатство или нешто друго, открива дека читањето е нормален и корисен дел од секојдневниот живот.
3. Си игра со зборовите и звуците
Римите, песничките, смешните зборови и повторувањата му помагаат на детето да го слуша јазикот на поинаков начин.
Со текот на времето почнува да забележува дека зборовите се составени од различни гласови, а подоцна и дека тие гласови можат да се поврзат со букви.
4. Почнува да забележува кога нешто „не се вклопува“
Кога детето добро ја познава приказната, понекогаш самото ќе забележи дека прескокнало збор, дека кажало нешто што не одговара на сликата или дека приказната не продолжува онака како што очекувало.
Тоа е важен чекор кон самостојното следење и разбирање на она што го чита.
5. Предвидува што ќе се случи
Прашањето „Што мислиш дека ќе се случи потоа?“ го поттикнува детето да размислува, да го користи она што веќе го знае и да ги поврзува причините со последиците.
Нема потреба од „точен“ одговор. Важно е детето да размислува и да објасни зошто очекува нешто да се случи.
6. Учи да ја раскаже приказната со свои зборови
Кога детето ќе ви прераскаже што се случило во книгата, тоа не ја вежба само меморијата. Учи да ги подредува настаните, да ги издвојува важните информации и да создава разбирлив тек на приказната.
7. Го открива богатството на јазикот
Книгите го запознаваат детето со зборови и изрази што можеби ретко ги слуша во секојдневниот разговор.
Римите, повторувањата, предвидливите реченици и песничките дополнително му помагаат да го почувствува ритамот на јазикот.
8. Поврзува идеи и сопствени искуства
„И јас еднаш се исплашив како момчето во приказната.“
„Ова куче личи на кучето на баба.“
„Ако врне, и тие ќе треба да земат чадор.“
Кога детето прави вакви врски, приказната престанува да биде само нешто што се случува на страницата. Тоа го поврзува прочитаното со сопственото знаење и искуство — а токму тоа е важен дел од разбирањето на текстот.
Како да читате на глас со детето?
Најважното правило е едноставно: не претворајте го читањето во испрашување или час.
Дозволете му на детето да го одредува ритамот. Некогаш ќе сака цела приказна, некогаш само ќе ги разгледува сликите, а некогаш ќе застане на една страница и пет минути ќе зборува за нешто што го забележало.
Сето тоа е читање.
Направете го читањето дел од секојдневието.
Не мора секогаш да одвојувате посебно време. Читајте пред спиење, по ручек, додека чекате некого или додека патувате.
Читајте за задоволство.
Не користете ја секоја страница за проверка дали детето знае буква, број, боја или форма. Разговорот и љубопитноста се поважни од точните одговори.
Зборувајте за сликите.
Не мора секогаш буквално да го прочитате секој збор. Прашајте: „Што гледаш тука?“, „Каде оди мечето?“ или „Зошто мислиш дека е тажно?“
Понекогаш од една илустрација може да произлезе подолг и повреден разговор отколку од самиот текст.
Дозволете му на детето да ги врти страниците.
Кај најмалите изберете цврсти картонски книги што можат лесно да ги допираат и истражуваат. Како што растат, дозволете им самите да управуваат со книгата.
Почнете од корицата.
Пред да ја отворите книгата, погледнете ја заедно насловната страница. Што гледа детето? За што мисли дека ќе биде приказната?
Уште пред првата реченица веќе можете да започнете разговор.
Покажувајте го текстот повремено.
Кај детето што почнува да покажува интерес за буквите и зборовите, можете понекогаш со прст да го следите текстот додека читате. Така постепено забележува дека зборовите што ги слуша се поврзани со она што е напишано на страницата.
Оживејте ја приказната.
Менувајте го гласот за различни ликови, правете паузи, шепотете кога приказната го бара тоа, покажете изненадување или смејте се заедно.
Не ви е потребен актерски талент. На детето му е важна вашата вклученост.
Прашувајте — но и слушајте.
Прашајте: „Што мислиш дека ќе се случи?“, „Зошто го направил тоа?“ или „Што би направил ти?“
Но оставете му простор и детето да поставува прашања. Понекогаш токму неговото прашање ќе ве одведе во најинтересниот разговор.
Каква книга да изберете?
Не постои една совршена книга за секоја возраст. Интересите и развојот се различни кај секое дете, но неколку едноставни насоки можат да ви помогнат при изборот.
Од 6 до 12 месеци
Избирајте мали, цврсти картонски книги што детето може безбедно да ги допира и истражува.
На оваа возраст особено го привлекуваат јасни и едноставни слики — човечки лица, други бебиња, животни и добро познати предмети од секојдневието.
Текстот може да биде сосема краток. Во оваа фаза поважни се вашето зборување, покажувањето и заедничкото разгледување.
Од 12 до 24 месеци
Добар избор се цврсти книги што детето лесно може да ги носи и самото да ги разгледува.
Барајте книги со малку текст и јасни слики на познати активности: јадење, спиење, капење, играње, поздравување, животни и предмети што детето ги препознава.
Особено привлечни можат да бидат книгите со повторувања, едноставни рими и делови од приказната што детето лесно може да ги предвиди.
Од 2 до 5 години
Како што расте детето, може постепено да следи подолги и посложени приказни.
Често го привлекуваат ликови со кои може да се идентификува и ситуации што му се познати: пријателства, семејство, градинка, поаѓање на училиште, посета на лекар, ново братче или сестричка, стравови, радости и секојдневни авантури.
Во оваа возраст особено се интересни и книгите што детето веќе ги знае толку добро што може самото да ги „чита“ според сликите и она што го памети.
А која е најдобрата книга?
Не мора да биде најскапата, најнаградуваната или онаа што некој ја прогласил за „задолжителна“.
Добра книга е онаа кон која вашето дете сака повторно да се врати.
А ако истата книга ја побара и утре вечер — и задутре — тоа не значи дека треба да му понудите нешто „понапредно“.
Понекогаш токму десеттото читање на истата приказна му дава на детето нешто што не го забележало при првото.
автор
Матилда Бајкова
Проф. по македонски јазик и литература | м-р по филолошки науки
Специјалист за работа со ученици со ПОП во инклузивна училница
Истражувач во областа на отвореното образование
